Weinig voorwerpen in een kinderkamer hebben zo'n kalmerend effect als de fopspeen. Een peuter die moe is en begint te klagen? Speen erin, en binnen een minuut is de rust weer terug. Een baby die niet in slaap wil vallen? Ook dan blijkt de speen vaak het eerste en meest voor de hand liggende antwoord. Het werkt bijna altijd, en juist daarom is het voor ouders zo'n onmisbaar hulpmiddel geworden.
Toch is precies die effectiviteit ook de valkuil. Een hulpmiddel dat zo goed werkt, wordt al snel te lang ingezet. Terwijl de fopspeen oorspronkelijk bedoeld is voor de allerjongste zuigelingen, zie je in de praktijk dat kinderen er soms nog tot diep in hun peutertijd mee rondlopen. En juist op dat punt kan de tandarts een waardevolle rol spelen.
De speen neemt taken van de ouder over
Een baby kan spanning en prikkels nog niet zelfstandig reguleren. Daar is hulp van een ouder voor nodig, en zuigen blijkt daarbij een natuurlijke, kalmerende reflex. De speen neemt een stukje van het werk van de ouder over, en dat is in de eerste maanden absoluut functioneel: het troosten gaat sneller, het slapen vlotter, en iedereen in huis is daarbij gebaat.
Het probleem ontstaat zodra een kind ouder wordt. Wat begint als een fysiologische zuigbehoefte, verandert langzaam in een vaste gewoonte. De speen wordt niet meer gevraagd omdat het kind die nodig heeft om te kalmeren, maar omdat het inmiddels bij elk moment van verdriet, verveling, vermoeidheid of bedtijd hoort. De oorspronkelijke functie is verdwenen, het gedrag is gebleven.
Het mondje verandert: de rol van de eerste tandjes
Het doorkomen van de eerste tandjes is een van de zichtbaarste mijlpalen in de ontwikkeling van een baby. Niet alleen de tanden zelf veranderen, ook de tong, de lippen en de kaken krijgen in het eerste levensjaar geleidelijk een andere functie.
Waar de tong aanvankelijk vooral grove, verticale bewegingen maakt, leert het kind steeds fijnere en meer gedifferentieerde bewegingen uitvoeren. De tong kan naar de zijkant bewegen om te kauwen, de kaakspieren worden sterker en het gehemelte verbreedt zich zodat vaste voeding mogelijk wordt. Kortom: het hele mondsysteem bereidt zich voor op eten, praten en kauwen, niet langer alleen op zuigen. Zuigen past daardoor steeds minder goed bij wat de mond eigenlijk aan het leren is.
Mijn advies aan ouders én tandartsen
Gebruik de eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen. Hoe vroeger je hiermee begint, hoe kleiner de stap voor het kind meestal is. Door op tijd te beginnen voorkom je dat een hulpmiddel dat ooit voor een baby bedoeld was, uitgroeit tot een stevig verankerde gewoonte bij een peuter.
Een tandartscontrole is bij uitstek een geschikt moment om dit gesprek aan te gaan. Een simpele, open vraag volstaat al: "Waarvoor heeft uw kind de speen vooral nodig?" Niet als verwijt, maar als uitnodiging om samen stil te staan bij de functie die de speen inmiddels vervult. Veel ouders realiseren zich namelijk niet hoe groot een deel van de dag de speen eigenlijk aanwezig is. Eén korte, vriendelijke vraag van een tandarts kan voldoende zijn om ouders aan het denken te zetten over alternatieven.
Waarom loslaten niet vanzelf gaat
Stoppen is voor een peuter best een ding, en dat wordt door volwassenen nogal eens onderschat. Vanuit volwassen perspectief lijkt de oplossing simpel: haal de speen gewoon weg. Voor een peuter ligt dat anders. Hij kent niet beter, de speen hoort al zijn hele leven bij hem, en het wegvallen ervan voelt als het verliezen van iets vertrouwds.
Wie de speen weghaalt, moet daarom iets anders bieden. Denk aan meer lichamelijke nabijheid, een knuffel die een vaste plek krijgt, of een uitgebreider slaapritueel. Voor de ouder betekent dit tijdelijk weer wat extra aandacht en moeite, precies het stuk werk dat de speen eerder overnam. Het is belangrijk om dit vooraf met ouders te bespreken, zodat ze niet voor verrassingen komen te staan.
Voorbereiden op het stoppen: het boek Silas slaapt zonder speen
Een belangrijke verandering vraagt om voorbereiding op het niveau van het kind zelf. Vanuit die gedachte schreef ik Silas slaapt zonder speen, als preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek. Het doel van het boek is simpel: kinderen enthousiast maken over het stoppen, zonder de speen af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel aan te praten.
Silas is een vrolijke aap en fungeert als mascotte voor peuters die afscheid nemen van hun speen. In het verhaal verzamelt Silas speentjes voor zijn eigen slinger, en doen alle dieren uit het verhaal mee door hun speen op te hangen. Zo wordt afscheid nemen iets zichtbaars, iets om trots op te zijn, in plaats van een verlies. Het boek bevat daarnaast praktische tips voor ouders en een aftelkalender, waarmee kinderen stap voor stap richting een speenvrij leven worden begeleid.
Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen is niet makkelijk, maar Silas laat zien dat het ook iets feestelijks kan zijn. Hij hangt zijn speentjes aan een slinger, en zijn vriendjes doen vrolijk mee. Zonder speen ontdekken ze ineens allerlei nieuwe, leuke dingen. Samen vieren ze feest tot ze doodmoe zijn. Zouden ze die nacht kunnen slapen, zonder hun speen?
- Een fijn boek om samen te lezen en in gesprek te gaan over het afscheid van de fopspeen.
- Inclusief praktische tips van Maaske Treurniet, logopedist en expert in mondmotoriek.
- Met een compleet Dag Speentje-plan, inclusief stickervel en aftelkalender, voor een speenvrije route naar het slapengaan.
Het boek is verkrijgbaar voor € 14,99 en kan hier worden besteld bij Volmondig Logopedie.
Van boek naar landelijke beweging: de Week zonder speen
Stoppen met de speen is belangrijk, maar voelt voor veel gezinnen zelden urgent. Om die drempel te verlagen, vond dit jaar voor het eerst de Week zonder speen plaats.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden organisaties door heel Nederland mee: tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere zorgorganisaties nodigden ouders uit om samen met hun kind toe te werken naar het inleveren van de speen bij Silas.
Op 5 oktober werd bij de deelnemende organisaties het speen-stopfeest gevierd. Overal hingen spenenslingers, en kinderen die hun speen inleverden kregen een goodiebag en een Silas-diploma als beloning. De gezamenlijke, herkenbare aanpak maakt het moment concreet en tastbaar voor peuters. Een van de deelnemende ouders verwoordde het treffend: "Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof nu het moment gekomen is. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen."
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige.
